Powrót do spisu treści

Piotr M. A. Cywiński
ORGANIZOWANIE ŻYCIA SPOŁECZNOŚCI ŚWIECKICH
Miejsce i rola świeckich w Kościele

1. POTRZEBA ORGANIZACJI ŚWIECKICH

1.1. SPECYFIKA MISJI ŚWIECKICH
Świeccy są obdarzeni specyficznym powołaniem do działania we świecie. Ich apostolstwo, skierowane przede wszystkim ku światu, więc otwarte na ludzi i całe społeczności, zostało potwierdzone w konstytucji Lumen Gentium drugiego Soboru Watykańskiego.

1.2. AUTONOMIA APOSTOLSTWA ŚWIECKIEGO
Świeccy wypełniają swą misję w łączności z duchowieństwem, łączności, w której zachodzą większe lub mniejsze zależności. W chwili, gdy spełniają swą misję świeckich w miejscu pracy, w rodzinie, w społeczeństwie, ich działalność posiada cechy autonomiczne.

1.3. MOŻLIWOŚCI DZIAŁANIA WE ŚWIECIE
Inaczej kształtuje się działalność hierarchii, a inaczej posłannictwo świeckich we świecie. Z racji swego charakteru, świeccy docierają tam, gdzie nie zawsze objawia się działalność hierarchii. Zobowiązuje to świeckich do poważnego rozważenia zasięgu swej działalności, w zgodzie ze swym powołaniem i realnymi swoimi możliwościami.


2. CELE ORGANIZACJI ŚWIECKICH
Celem nadrzędnym jest oczywiście służba bliźniemu i chrystianizacja świata, lecz cel ten realizowany jest poprzez różnorodne formy działalności we świecie.

2.1. WSPIERANIE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Bliskość i znajomość najbliższych i sąsiadów zachęca do tworzenia rozwoju społeczności lokalnej, parafii, wioski, miasteczka, dzielnicy. Zaangażowanie się nawet tylko kilku osób w - choćby skromne - budowanie sprawiedliwego dobrobytu społeczności lokalnej, w poprawianie najróżniejszych wypaczeń istniejącej sytuacji, w odpowiadanie na podstawowe potrzeby społeczeństwa lokalnego, może dać pole do cementowania tej społeczności, do uatrakcyjnienia perspektyw i w efekcie do zintegrowania osób niezdecydowanych lub biernych.

2.2. POMOC SOBIE I INNYM
Jednym z podstawowych filarów każdej działalności mającej na celu zintegrowanie społeczności i nadanie jej chrześcijańskiej otwartości na bliźniego jest zorganizowanie podstawowej samopomocy, która byłaby chętna odpowiadać na zapotrzebowania ludzi. Może to być jadalnia dla dzieci z ubogich rodzin, może to być próba zorganizowania pracy dla bezrobotnych, lub społeczne przedszkole dla pracujących rodziców - w mieście, lub podczas żniw...

2.3. KSZTAŁCENIE, ZWŁASZCZA DZIECI I MŁODZIEŻY
Bardzo ważną działalnością jest - najogólniej rozumiane - kształcenie członków wspólnoty. Poprzez organizowanie wieczorów dyskusyjnych i rozmów z prelegentami, wzrasta umiejętność dyskusji i świadomość własnych wyborów poszczególnych uczestników. Wyjątkowo jednak istotnym jest dziś zajmowanie się formacją dzieci i młodzieży. W grupach wiekowych, lub nie, można dać im możliwość wartościowego spędzania czasu, wpływając na ich rozwój i zrozumienie świata.

2.4. POMOC RODZINIE
Troska o rodzinę stanowi jedno z głównych powołań właśnie świata świeckiego. Samo życie bowiem przygotowuje świeckich do podjęcia działalności społecznej w temacie tak im bliskim. Czy to w formie samopomocy, czy pomocy narzeczonym lub młodym małżeństwom (choćby w znalezieniu wózka i ubranek dla niemowląt...), można w ten sposób zaangażować zebrane grono ludzi w ochronę podstawowej komórki naszych społeczeństw.


3. DZIAŁALNOŚĆ ORGANIZACJI ŚWIECKICH
Istnieje wiele możliwych form uruchomienia działalności, w zależności od potrzeb lokalnej społeczności i możliwości, jakimi ona dysponuje. Wszystko jest tak naprawdę zależne od osób chętnych poświęcić swój czas i siły własne, zwłaszcza w początkowym okresie rozkręcania działalności.

3.1. GRUPY I STOWARZYSZENIA CHARYTATYWNE
Biedni są wszędzie. Wystarczy świeżym i rozsądnym okiem spojrzeć wokół siebie, by zobaczyć, jak wiele można zrobić. Może to być praca polegająca na organizowaniu wymiany ubrań używanych, na ciepłej jadłodajni w okresie zimowym dla bezdomnych, lub na zebraniu wyposażenia do szkoły dla dzieci z najbiedniejszych rodzin (choćby na zasadzie: jeśli co druga osoba z parafii przyniesie jeden zeszyt - wystarczy na kilka biednych rodzin).

3.2. ORGANIZACJE MŁODZIEŻOWE
Organizowanie wspólnoty młodzieżowej pozwala zintegrować młodzież, tym samym skutecznie zapobiegając szerzeniu się nie zawsze bezpiecznych subkultur. Działalność taka może być zaplanowana na zasadzie wspólnych spotkań, niekoniecznie modlitewnych, ale i formacyjnych, turystycznych, zabawowych lub pobudzających do zalążków własnej działalności społecznej. Mogą to być pokazy filmów, dyskusje, nauki języków, rozważania, najróżniejsze kursy, spotkania tematyczne, wieczory ekumeniczne,... Ważnym elementem integrującym grupy dziecięce lub młodzieżowe są wspólne wyjazdy na biwaki, kolonie, obozy, wczasy wielorodzinne.

3.3. ORGANIZACJE MYŚLI KATOLICKIEJ
W szczególności przy szkołach wyższych można zastanowić się nad rozwinięciem grup zajmujących się myślą nad kształtami dzisiejszego Kościoła i społeczeństwa. Ale też i w ośrodkach miejskich - skupiających większe rzesze ludzi - może zaistnieć zapotrzebowanie na formację i rozważania naszej wiary. Odczyty, sesje tematyczne, dyskusje są formami spotkań, które mogą zintegrować ludzi czujących takie zapotrzebowanie. Jednocześnie w takich grupach można w sposób wyjątkowy dbać o promocję świadomego życia świeckich w społecznościach, można także kształtować kadrę wielu innych ruchów, grup i organizacji.

3.4. ORGANIZACJE KULTUROWE
W wielu miejscach organizowane są imprezy kulturalne, takie jak np. dni kultury chrześcijańskiej. Są to zawsze wartościowe spotkania, w ramach których można dużo przystępniej zapoznać się z pięknem kultury odmiennej. Między innymi z wymogu inkulturacji wynika troska chrześcijan o jakość kultury, lecz nie tylko imprezy o charakterze ściśle chrześcijańskim mogą wzbogacić wspólnotę świeckich. W zależności od publiczności, którą zamierza się skupić mogą to być koncerty, wystawy, recytacje wierszy...

3.5. ORGANIZACJE PARAFIALNEJeśli w wielkich miastach przeżywamy obecnie rozluźnienie związków wiernych z ich parafią, to zwłaszcza na wsi te związki pozostają podstawową płaszczyzną wspólnot wiernych. Świeccy powinni współtworzyć parafię, zwłaszcza w tych dziedzinach, które odzwierciedlają otwarcie parafii na świat. Istnienie wielu grup świeckich w łączności z parafią zapewnia grupom oparcie w działalności, a parafii żywotność i możliwość zaproponowania konkretnych rozwiązań osobom zagubionym i poszukującym.


4. RODZAJE ORGANIZACJI
Formalizacja nie jest dobra na początku działalności. Często, by nie tworzyć tzw. "martwych ciał", dobrze jest przyjrzeć się rozwojowi i funkcjonowaniu grupy zanim rozpocznie się procesy formalizacyjne. Możliwości jest kilka.

4.1. ORGANIZACJE KATOLICKIE
W myśl prawa kanonicznego mogą zostać powołane organizacje i stowarzyszenia katolickie. Statuty i władze takich organizacji uzyskują aprobatę lokalnego biskupa, w zależności od diecezji, na terenie której operują.

4.2. ORGANIZACJE KATOLIKÓW
Organizacje i stowarzyszenia takie działają na podstawie prawa o stowarzyszeniach, a nie na podstawie zezwolenia biskupa. Nie są to stowarzyszenia kościelne, lecz skupiające ludzi wiernych, a zatem potencjalnie bardziej otwarte na innowierców i na niewierzących. Są one autonomicznymi tworami świata ludzi świeckich i jako takie mają często większe pole do działania na obszarach pozakościelnych. Łatwiej czasami też jest takim stowarzyszeniom osiągnąć rozmaite fundusze lub nakłonić do współpracy organa państwowe.

4.3. UGRUPOWANIA NIEFORMALNE
W pierwszych czasach funkcjonowania grupy nie istnieje potrzeba formalizacji - i tak na prawdę wiele dobrego można zrobić nie formalizując grupy chętnych do działania. W oparciu o inne struktury (np. parafia) można z powodzeniem robić tyle, co powołując osobną strukturę i wkładając w takie powołanie wiele sił i kosztów. Gdy zdefiniowano zapotrzebowanie będące treścią przyszłej działalności, wystarczy na początku dobra i prężna współpraca osób zainteresowanych.

4.4. DZIAŁALNOŚĆ NA ARENIE NIEKATOLICKIEJ
Czasem więcej można osiągnąć dobrego nie afiszując się z własnymi przekonaniami. Zwłaszcza w sytuacji grup powołanych do kontaktu z niewierzącymi, innowiercami, warto czasem świadczyć postawą, a nie nazwą. Warto też wychodzić w świat, by przyciągać do Kościoła. Należy wówczas rozważyć różne formy działalności w grupach i organizacjach nie będących integralnym składnikiem Kościoła.


5. PRZYKŁADY ORGANIZACJI ŚWIECKICH
W wielu krajach istnieje wiele organizacji grupujących świeckich wokół różnorodnie pojmowanego powołania świeckich. Są to ruchy rodzinne, ruchy dziecięce i młodzieżowe, kluby rozmaite, organizacje harcerskie, studenckie, koła modlitewne, itd. Ruchy te zawsze powstawały jako pomysł kilku osób przekonanych o wartości danego ruchu i gotowych poświęcić swój czas i siłę na zorganizowanie takiej lub innej działalności. Z istniejących przykładów dobrze jest korzystać, nawiązując nawet kontakty, aby w sposób trafny dostosować doświadczenia innych do własnych realiów społeczno-kulturowych.

5.1. ORGANIZACJE MŁODZIEŻOWE
5.1.1. OBOZY, KOLONIE, WYJAZDY
Dobrym sposobem, wielokrotnie sprawdzonym, dla integracji i formacji grup dziecięcych i młodzieżowych są wyjazdy, podczas których wszechstronny program (religijny, ale i formacyjny i społeczny i zabawowy) pozwala zachęcać dzieci i młodzież do współpracy i gromadzić je wokół wartościowych idei. Wystarczy zachęcić starszą młodzież (lub dorosłych) gotową pełnić funkcje kadrowe, znaleźć miejsce i czas na obóz. Praca z dziećmi daje młodym ludziom niewątpliwie wiele satysfakcji, a perspektywa niedrogiego wyjazdu - choćby w pobliskie góry, lub nad jezioro - pozwala zrzeszyć w zasadzie dowolne ilości osób. Możliwe jest wykorzystanie bogatej tradycji harcerstwa, jak i innych grup młodzieżowych, aby w ramach takiej lub innej formy wypoczynku pobudzać zrozumienie najważniejszych wartości.

5.1.2. DZIAŁALNOŚĆ CAŁOROCZNA
Trudniejsza od wakacyjnej jest działalność całoroczna. Dlatego warto ją uwieńczyć wspólnym wyjazdem. Tym niemniej w ciągu roku integrowanie dzieci i młodzieży wokół wspólnej działalności pozwala również przeprowadzać bardzo konkretne programy wychowawcze. Np. może to być odwiedzanie osób starszych i schorowanych, rozwijanie działalności turystycznej (np. opracowanie i utrzymanie szlaków w okolicy, wymiana wizyt z innym kręgiem młodzieży z dalszych stron, itd.), itd. Ważnym jest, by ta działalność była odczuwana przez dzieci i młodzież jako ważna, istotna, i ... by nie zapomnieć umiejscowić w niej właściwej dla każdego wieku dozy zabawy i radości.

5.2. ORGANIZACJE CHARYTATYWNE
5.2.1. STOWARZYSZENIA O ZASIĘGU REGIONALNYM
Bardzo dużo dobrego można zrobić już na własnym podwórku. Można pomagać bezrobotnym, można - przy współpracy np. władz lokalnych - nieść pomoc bezdomnym. Można rozejrzeć się za potrzebami wielodzietnych rodzin, lub dzieci z rodzin o charakterze wręcz patologicznym. Można wspomagać - nawet bez funduszy, dysponując tylko swymi rękoma i czasem - lokalne struktury charytatywne: sierocińce, domy samotnej matki, instytucje pomagające najuboższym.

5.2.2. STOWARZYSZENIA O ODLEGŁYM ZASIĘGU
Dobrze jest pamiętać, że głód i choroba charakteryzują wiele części świata bardziej niż nasze okolice. Można zatem związać się z jakimś szpitalem, centrum misyjnym, ośrodkiem pomocy w tych regionach i choćby małą pomocą wspierać tych, którzy naprawdę nic nie mają. Przykładem niech będą te kilka starszych pań, które od lat 70tych wysyłają z Warszawy do Kalkuty ... znaczki pocztowe, z których najbiedniejsi robią wycinanki i tym sposobem utrzymują przy życiu swe rodziny.

5.3. ORGANIZACJE SPOŁECZNE
Organizacje, stowarzyszenia i inne kluby zrzeszające całe rodziny, tworzące właściwe społeczności lokalne, muszą dbać o trzy zasadnicze filary swej działalności, jaka ona by nie była tematycznie zdefiniowana.

5.3.1. WYMIAR RELIGIJNY WSPÓLNOTY
Podłożem istnienia wspólnoty jest Chrystus, który jednoczy. Modlitwa zatem będzie siłą takiej wspólnoty. W tej sile uczestniczyć może osoba duchowna, szafarz sakramentów, o wykształceniu teologicznym i o dojrzałej duchowości. Aby owa organizacja miała jednak charakter społeczny, dwie inne płaszczyzny muszą zaistnieć w kręgu troski organizatorów.

5.3.2. WYMIAR SPOŁECZNY
Wspólnota społeczna nie może zamykać się w sobie. Musi ona widzieć samą siebie jako służebnicę szerszych społeczności. Musi ona szukać otwarcia na innych, w duchu ekumenicznym, poprzez pracę z mniejszościami, z innymi wyznaniami, z odmiennymi poglądami. Może to być działalność charytatywna, może to być współpraca z innymi stowarzyszeniami, lub ruchami społecznymi. Postawa służebna kształci chrześcijan w pokorze i oddaniu bliźnim. Wspólnota nie służy tylko swym członkom, ale i szerszym społecznościom i potrzebującym jednostkom.

5.3.3. WYMIAR FORMACYJNY
Wspólnotowość kształci, ale członków wspólnoty warto kształcić nadto. Zwłaszcza dzieci i młodzieży, których formacja jest tworzeniem przyszłości. Dla tych warstw wiekowych metody są takie jak w organizacjach młodzieżowych. Odnośnie osób dorosłych, mogą to być cykle spotkań dyskusyjnych, cykle rozważań. Do tego potrzeba nie więcej jak jednego pokoju, krzeseł i chętnych do opracowania danego tematu.

5.4. ORGANIZACJE PRORODZINNE
5.4.1. KURSY PRZEDMAŁŻEŃSKIE
W wielu parafiach na całym świecie organizowane są kursy przedmałżeńskie dal narzeczonych. Dobrze jest, gdy małżeństwa włączają się w takie kursy, lub nawet powołują je do istnienia. Programy takich kursów można uzyskać drogą kontaktów z praktycznie jakąkolwiek polską parafią wielkomiejską.

5.4.2. POMOC MAŁŻEŃSTWOM W KŁOPOTACH
Pomoc tym, którym droga małżeństwa się nie układa, może ratować rodziny, a więc i przyszłość dzieci. Taka pomoc, to przede wszystkim pomoc specjalistów psychologów. Natomiast nie specjaliści mogą np. próbować zorganizować choćby tzw. "grupy dzielenia", osobę zaufania, która potrafiłaby słuchać i rozmawiać z pojedynczymi osobami, lub z dwojgiem małżonków. Pomocy takiej mogą również potrzebować dzieci.

5.4.3. POMOC WYCHOWAWCZA
Pomoc wychowawcza stanowi specyficzne wyzwanie, zwłaszcza w pierwszym okresie rodzicielstwa i w zasadniczych okresach dojrzewania dzieci. Może to być formą poradni, można zorganizować grupy dzielenia doświadczeniami, można wreszcie próbować stawiać na nogi małe grupki dzieci i młodzieży i prowadzić z nimi konkretne programy.

5.4.4. PRACA Z ROZBITYMI RODZINAMI
Kościół od początku poświęca dużą uwagę wdowom i sierotom. Rodziny rozbite, lub o charakterze patologicznym, cierpią w pewnym sensie wdowieństwem lub osieroceniem. Takich sytuacji wokół jest sporo, nie koniecznie w środowiskach katolickich. Organizowanie im pomocy jest rzeczą delikatną, czasem jednak sytuacja wymaga stanowczo pomocy osób trzecich. Można zatem zorganizować niewielką grupę, która na określonym terytorium zajmie się konkretnymi przypadkami, można starać się ulżyć dobrami materialnymi przekazywanymi na wychowanie dzieci, można zadbać o wyżywienie tych dzieci, lub o pomoc w sytuacjach alkoholopatologicznych lub innych.

5.5. ODDZIAŁYWANIE NA ŚWIAT POLITYKI
Chrześcijaństwo w świecie demokratycznym może również używać metod obywatelskich, by skłonić władze do sprawiedliwych rozwiązań publicznych.

5.5.1. LOBBYING
Jeśli nawet kilka osób w parafii - to nie większość, można zawsze - wobec gminy - jasno stawiać swe zdanie. W połączeniu z innymi zainteresowanymi kręgami może powstać grupa licząca się politycznie. W sposób znaczący rola takiej grupy może wzrosnąć na poziomie ponadlokalnym. Może się ona objawiać masowym pisaniem listów do władz, podpisywaniem petycji, organizowaniem różnych ruchów właściwych procesom demokratycznym. Ciężki do jednoznacznego określenia - a bez wątpliwości olbrzymi - był na przykład wpływ akcji masowych listów Amnesty International, lub chrześcijańskiego ACAT na traktowanie więźniów politycznych krajów byłego bloku wschodniego.

5.5.2. UCZESTNICTWO W POLITYCE LOKALNEJ
W społeczności lokalnej, w sposób naturalny, chrześcijanin świecki jest powołany do uczestnictwa w życiu swej lokalnej społeczności. Zorganizowanie grup myślących lokalnie, z całą otwartością na innych, i bez tworzenia niezdrowych barier wyznaniowych, może wiele wnieść w pracę organów lokalnych, jak i wzniecić ducha obywatelskiego na poziomie lokalnym - ludziom najbliższym.


6. ŚRODKI NA DZIAŁALNOŚĆ
6.1. SIEĆ MIĘDZYLUDZKIEJ OFIARNOŚCI
Nie najważniejsza jest struktura, nie najważniejszy jest lokal i budżet. Praktycznie wszystkie ruchy, które powstawały, rodziły się wśród ludzi gotowych się poświęcić. Liczy się tak na prawdę kilku chętnych, gotowych i dobre zidentyfikowanie problemu, z którym chce się skonfrontować. Struktura i inne oblicza dzieła rodzą się poniekąd w toku. Najważniejszym jest mądre wykorzystanie potencjału ludzkiego (osoby młode łatwiej porywają się na wielkie dzieła i lubią odpowiedzialności, osoby dorosłe dysponują mniejszą ilością czasu - za to mogą może użyczyć trochę pieniędzy, pomysłów, znajomości, osoby starsze dysponują na ogół czasem i są chętniejsze do pracy społecznej). Obserwacja swojego potencjału - niekoniecznie finansowego, liczy się czas, umiejętności, itd., porównanie go do możliwości tych, którzy byliby skłonni działać w tym samym kierunku (np. władze lokalne, parafia i inne), i przeciwstawienie zapotrzebowaniom, pokaże, że zawsze jest możliwa działalność na rzecz potrzebujących.

6.2. OPIERANIE SIĘ NA ISTNIEJĄCYCH STRUKTURACH
Nie trzeba często środków finansowych, by rozpocząć działalność. Można znaleźć partnerów, którzy również pragną sprostać danemu problemowi - zwłaszcza na poziomie lokalnym. Jeśli wśród osób tworzących ruch nie można znaleźć właściwej infrastruktury, warto rozejrzeć się za salką parafialną, za lokalem na spotkania w miejscowym domu kultury, czy w innym klubie. Faks może istnieje w zaprzyjaźnionej instytucji, może ksiądz pozwoli zawiesić tablicę informacyjną w przedsionku kościoła. Może władze lokalne, nawet jeśli nie dadzą pieniędzy, zgodzą się wysłać np. 50 listów kwartalnie,... o ile działalność grupy będzie podchodzić pod zakres obowiązków owej władzy.

6.3. FUNDACJE, WŁADZE LOKALNE, DOBROCZYŃCY
Działalność na większą skalę wymaga jednak środków. Nie starczą składki, zbiórki pieniędzy też mogą nie starczyć. Można - wzorem zachodnich kręgów - zorganizować imprezę charytatywną: aukcję, koncert, wystawę, kolacje, tańce, itd. Można - dysponując osobowością prawną - poruszyć sumienie wybranej fundacji (metoda zwłaszcza warta rozważenia dla jednorazowych programów kształcenia, itd.), można poszukać sponsorów wśród bogatszych wiernych, można liczyć na dopomogę władz lokalnych (zwłaszcza gdy jest się stowarzyszeniem katolików, a nie katolickim). Ogólnie rzecz biorąc: czym bardziej mediatyczne i nowatorskie formy działalności, tym większa szansa zainteresowania kogoś wyłożeniem pieniędzy. Zwłaszcza, gdy ma się pozytywne opinie po poprzednich dziełach społecznych. Jednak tylko nielicznym udaje się uzyskać interesujące pieniądze i dobrze być świadomym, że praca społeczna to powołanie, misja, apostolstwo (a nie zawód), i trzeba poświęcać zwłaszcza siebie.